ระบบขายมือถือมีจุดที่ต่างจากระบบ inventory ทั่วไปอยู่ข้อหนึ่ง คือเราไม่ได้นับแค่ "จำนวน" แต่ต้องรู้ว่า "เครื่องไหน" อยู่ที่ไหน การออกแบบ database schema สำหรับ IMEI tracking จึงเป็นงานที่ถ้าวางผิดตั้งแต่แรก จะกลายเป็นหนี้ทางเทคนิคที่จ่ายไม่หมด ตอนนี้ผมกำลังนำการย้ายระบบ Sell-in/WMS จาก Zend 1.12 ไป Laravel ซึ่งมีส่วน sales order, purchase order และ IMEI tracking อยู่ด้วย เลยอยากสรุปหลักคิดที่ใช้ออกแบบ schema ส่วนนี้
ตัวอย่างในโพสต์นี้เป็น schema แบบ generic ไม่ใช่โค้ดภายในของบริษัท แต่หลักการเหมือนกัน
ปัญหาที่ IMEI tracking ต้องตอบ
ก่อนเขียน CREATE TABLE ผมจะเขียนคำถามที่ระบบต้องตอบได้ก่อนเสมอ
- เครื่อง IMEI นี้เข้ามาจาก purchase order ไหน วันไหน
- ตอนนี้อยู่ที่คลังไหน หรือขายไปแล้วกับ sales order ไหน
- เครื่องนี้เคยถูกคืน ย้ายคลัง หรือเปลี่ยนสถานะมากี่ครั้ง
- ในคลัง A มีเครื่องรุ่น X ที่พร้อมขายกี่เครื่อง
คำถามสามข้อแรกเป็นเรื่อง "ประวัติ" ส่วนข้อสุดท้ายเป็นเรื่อง "สถานะปัจจุบัน" ถ้าเราพยายามตอบทั้งสองแบบจากตารางเดียว query จะช้าและซับซ้อน ผมจึงแยกเป็นสองชั้นชัดเจน
โครงสร้างหลัก: สถานะปัจจุบัน + ประวัติการเคลื่อนไหว
แนวคิดคือมีตาราง devices เก็บสถานะล่าสุดของแต่ละเครื่อง (หนึ่ง IMEI หนึ่งแถว) และมีตาราง device_movements เป็น append-only log ที่บันทึกทุกการเปลี่ยนแปลง
CREATE TABLE devices (
id BIGSERIAL PRIMARY KEY,
imei VARCHAR(15) NOT NULL,
product_id BIGINT NOT NULL REFERENCES products(id),
warehouse_id BIGINT REFERENCES warehouses(id),
status VARCHAR(20) NOT NULL DEFAULT 'in_stock',
purchase_order_line_id BIGINT REFERENCES purchase_order_lines(id),
sales_order_line_id BIGINT REFERENCES sales_order_lines(id),
created_at TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT NOW(),
updated_at TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT NOW(),
CONSTRAINT devices_imei_unique UNIQUE (imei),
CONSTRAINT devices_status_check CHECK (
status IN ('in_stock', 'reserved', 'sold', 'returned', 'in_transit', 'scrapped')
)
);
CREATE TABLE device_movements (
id BIGSERIAL PRIMARY KEY,
device_id BIGINT NOT NULL REFERENCES devices(id),
movement_type VARCHAR(20) NOT NULL,
from_warehouse_id BIGINT REFERENCES warehouses(id),
to_warehouse_id BIGINT REFERENCES warehouses(id),
reference_type VARCHAR(30) NOT NULL,
reference_id BIGINT NOT NULL,
created_by BIGINT REFERENCES users(id),
created_at TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT NOW()
);
CREATE INDEX idx_devices_wh_product_status
ON devices (warehouse_id, product_id, status);
CREATE INDEX idx_movements_device_time
ON device_movements (device_id, created_at);
CREATE INDEX idx_movements_reference
ON device_movements (reference_type, reference_id);
devices ตอบคำถาม "ตอนนี้อยู่ไหน" ได้ทันทีด้วย index เดียว ส่วน device_movements ตอบคำถาม "เคยไปไหนมาบ้าง" โดยไม่ต้องไปแตะตารางที่ถูกอ่านบ่อย
Uniqueness: เรื่องที่คนมักมองข้าม
IMEI ควรจะ unique ทั่วโลก แต่ในโลกจริงข้อมูลที่เข้าระบบไม่ได้สะอาดเสมอ มีทั้งพิมพ์ผิด สแกนซ้ำ หรือไฟล์ upload ที่มีแถวซ้ำ ผมจึงตั้งกติกาไว้แบบนี้
- ใส่
UNIQUEที่ระดับ database เสมอ อย่าพึ่ง validation ในโค้ดอย่างเดียว เพราะสอง request ที่มาพร้อมกันจะผ่าน validation ทั้งคู่ได้ - normalize ก่อน insert ตัดช่องว่าง ตัดขีด และเช็กว่าเป็นตัวเลข 15 หลัก ถ้าต้องการเข้มขึ้นก็เช็ก Luhn checksum ด้วย
- เครื่องที่ถูกคืนแล้วนำกลับมาขายใหม่ ไม่สร้างแถวใหม่ ให้เปลี่ยน
statusแล้วบันทึก movement แทน ถ้าสร้างแถวใหม่ constraint จะพัง และประวัติจะขาดตอน
สำหรับเครื่องสองซิมที่มี IMEI สองชุด ผมแนะนำให้มีตาราง device_identifiers แยก แล้วใส่ unique ที่ตารางนั้น ให้ devices มี IMEI หลักเพียงตัวเดียว จะ query ง่ายกว่าการใส่สองคอลัมน์แล้วต้องเช็ก unique ข้ามคอลัมน์
เชื่อมกับ purchase order และ sales order
จุดที่ต้องตัดสินใจคือจะผูก IMEI ไว้กับ "order" หรือ "order line" ผมเลือก order line เพราะ order หนึ่งมีหลายรุ่น และเราต้องการเช็กได้ว่าจำนวน IMEI ที่สแกนตรงกับจำนวนในบรรทัดนั้นหรือไม่
-- เช็กว่า sales order line ไหนสแกน IMEI ยังไม่ครบ
SELECT sol.id, sol.quantity, COUNT(d.id) AS scanned
FROM sales_order_lines sol
LEFT JOIN devices d ON d.sales_order_line_id = sol.id
WHERE sol.sales_order_id = :order_id
GROUP BY sol.id, sol.quantity
HAVING COUNT(d.id) <> sol.quantity;
query แบบนี้เป็นด่านสุดท้ายก่อนยืนยันการส่งของ ช่วยกันเคสส่งของเกินหรือขาดได้ดีมาก
เขียนสถานะกับประวัติใน transaction เดียว
กฎที่สำคัญที่สุดของ schema แบบสองชั้นคือ ทุกครั้งที่เปลี่ยน devices ต้องเขียน device_movements ใน transaction เดียวกัน ถ้าแยกกัน วันหนึ่งข้อมูลสองตารางจะไม่ตรงกันแน่นอน
ใน Laravel ผมรวม logic นี้ไว้ใน service class เดียว เช่น DeviceMovementService::move() แล้วห้ามโค้ดส่วนอื่น update devices.status ตรง ๆ วิธีนี้ทำให้ทุกการเปลี่ยนสถานะผ่านจุดเดียว ตรวจสอบง่าย และใส่ SELECT ... FOR UPDATE เพื่อกัน race condition ตอนสองคนสแกนเครื่องเดียวกันพร้อมกันได้ในที่เดียว
Index ที่ใช้จริง
อย่าใส่ index ทุกคอลัมน์ ให้ดูจาก query ที่รันบ่อยจริง ในระบบลักษณะนี้มักมีแค่สามแบบ
- ค้นหาด้วย IMEI ได้ฟรีจาก unique constraint
- นับสต็อกตามคลัง รุ่น และสถานะ ใช้ composite index
(warehouse_id, product_id, status)เรียงตาม selectivity และลำดับที่ใช้ในWHERE - ดูประวัติของเครื่อง ใช้
(device_id, created_at)
ถ้าตาราง movement โตมาก ค่อยพิจารณา partition ตามเดือน แต่ไม่ต้องทำตั้งแต่วันแรก
Checklist ก่อนขึ้น production
- มี
UNIQUEบน IMEI ที่ระดับ database - มี
CHECKconstraint หรือ enum สำหรับ status - การเปลี่ยนสถานะทุกแบบผ่าน service เดียวและอยู่ใน transaction
- มี query ตรวจความครบของ IMEI ต่อ order line
- ทดสอบเคสคืนสินค้าและขายซ้ำ
- ทดสอบสแกนพร้อมกันสอง session
ถ้าคุณกำลังย้ายระบบเก่าแบบค่อยเป็นค่อยไป ผมเขียนแนวทางไว้ใน Zend 1 ไป Laravel ด้วย strangler pattern ซึ่งเข้ากับการแยก schema แบบนี้ได้ดี
สรุป
Schema สำหรับ IMEI tracking ที่ดีคือการแยก "สถานะปัจจุบัน" ออกจาก "ประวัติ" ใส่ uniqueness ที่ระดับ database ผูก IMEI กับ order line และบังคับให้ทุกการเปลี่ยนแปลงผ่าน transaction เดียว ทำสี่ข้อนี้ให้ได้ตั้งแต่แรก ระบบจะตอบคำถามว่า "เครื่องนี้อยู่ไหน" ได้เร็วและเชื่อถือได้ไปอีกนาน